Inicjacje czytelnicze – pierwsze kontakty dziecka z książką

czytanieOpracowała: Joanna Małek

Dziecko we wczesnym okresie życia nie wykazuje samorzutnie potrzeby obcowania   z książką. Powstaje ona wtedy, gdy z nią się zetknie i może się ona pojawić wcześniej lub później, w zależności od tego, kiedy pierwsze kontakty zostaną dziecku umożliwione. Potrzeba kontaktu z książką jest, bowiem faktem kulturowym i musimy sami ją obudzić  w dziecku w procesie jego wychowania. [1]W początkowym okresie obcowania dziecka   z książką niezbędna jest pomoc osoby dorosłej. Maluch otrzymuje pierwszą Książkę najczęściej na przełomie pierwszego i drugiego roku życia. Zostaje ona przez niego użyta tak, jak inne przedmioty, z którymi się styka, a więc do zabawy. Dziecko będzie próbowało książka potrząsać, uderzać o inne przedmioty, bawić się odgłosem przekładanych, gniecionych lub dartych kartek, gryźć itp. Od opiekunów będzie się uczyć jak się z nią obchodzić i jak się nią posługiwać.

Początkowo rodzice doprowadzają do umiejętności odczytywania znaczeń ilustracji
w książkach. Najczęściej nie czytają tekstu wiernie, lecz snują opowieść powiązaną z treścią obrazków. Zachęcają dzieci do pokazywania lub nazywania osób, zwierząt czy przedmiotów występujących na ilustracjach. Następnie wykorzystując teksty prostych wierszy, rymowanek czy piosenek rodzice budzą wrażliwość swoich pociech na piękno słowa, na nastrój, rytm i rym utworów literackich tworząc w ten sposób bliski kontakt dziecka z tekstem literackim.

Nieco później, bo na przełomie drugiego i trzeciego roku życia dziecko opanowuje umiejętność rozumienia prostych związków czasowych i przyczynowo-skutkowych, co umożliwia rozumienie fabuły.

W chwili, gdy trzy wymienione czynniki zaczną występować łącznie możemy mówić, że dziecko dojrzało do pełnego korzystania z czytanej mu książki.

Gdy potrafi ono posługiwać się książką należy zastanowić się, jakie pozycje będą odpowiednie dla małego dziecka.

Pierwsze egzemplarze powinny być trwałe, aby malec zbyt łatwo ich nie zniszczył, a jednocześnie powinny być estetyczne, kolorowe oraz zawierać dużą ilość ilustracji w żywych barwach, o wyrazistych konturach wiernie trzymających się tekstu, które zachęca dziecko do sięgania po książkę.

Ważne jest by pierwsze egzemplarze zawierały krótkie teksty o najbliższym otoczeniu dziecka, o sytuacjach, czynnościach, które są bliskie i znane dziecku.

Wybierając książkę można kierować się kryteriami gatunku literackiego. Malec chętnie zaakceptuje proste, krótkie i rytmiczne wiersze o pogodnej treści, zachęcające do dopowiadania, powtarzania. Małemu dziecku podobać się będą baśnie i wiersze o budowie łańcuszkowej, których fabuła zatacza kręgi powracając do punktu wyjścia, by dołączyć kolejny element.

Innym kryterium może być to, kto jest autorem książki i jaki jest jej tytuł.

Joanna Papuzińska autorka „Czytania domowego” zwraca naszą uwagę na autorów, których utwory okazują się ciągle aktualne, ponadczasowe. Wymienia nazwiska: H. Bechlerowej, W. Chtomskiej, D. Gellner, Cz. Janczarskiego,  A. Kamińskiej, J. Ratajczaka, i   inne.

Najważniejszym kryterium okazują się jednak zainteresowania najmłodszych czytelników.

Małe dzieci niejednokrotnie lubią, gdy czyta się im jedną i tę samą książkę wielokrotnie. Fakt, że wiele dzieci w tak burzliwym okresie rozwoju mowy i myślenia wraca stale do tej samej, dobrze już znanej pozycji interesuje psychologów, pedagogów. Zastanawiają się oni, dlaczego w okresie pytań i niepohamowanej ciekawości dziecka dla świata trzyma się ono z uporem jednej lub kilku książek, wracając stale do tych samych emocji. Czy kontakt z książką staje się tu takim samym uczuciowym obrządkiem, jak wieczorny pocałunek matki, jak wspólny posiłek przy stole? Czy może każdy kolejny akt lektury jest dla dziecka nowym i innym przeżyciem i dopiero ich suma składa się na pełne zinterpretowanie i rozumienie tekstu? Czy też obcowanie z lekturą jest w tym okresie dla dziecka rodzajem gry, w której może ono aktywizować swoją wyobraźnię do wywoływania przewidywanych z góry wizji? 2.

Z badań przeprowadzonych przez J. Papuzińską wynika, że rozpoczęte w okresie poniemowlęcym początkowo sporadyczne kontakty dziecka z książką, stopniowo przekształcają się w regularne około trzeciego roku życia dziecka. Czytanie lektury staje się dość systematyczne, najczęściej o określonej porze dnia, w określonej sytuacji np.: przed pójściem dziecka spać, po powrocie rodziców z pracy. Najczęściej czytającą osobą jest matka.

Początkowo rodzice czytają dzieciom utwory krótkie, o prostej fabule. Głośne czytanie w tym okresie życia dziecka tylko w niewielkim stopniu pełni funkcję informacyjną i najczęściej ma charakter emocjonalnego obrządku zaspokajającego potrzebę kontaktu z rodzicami lub innymi bliskimi osobami. Około piątego, szóstego roku życia dzieci chętnie słuchają już dłuższych całości w odcinkach. Jednak w okresie tym spada częstotliwość czytania w części rodzin spowodowane mniejszym zainteresowaniem dzieci oraz tym, że stykają się one z książką w przedszkolu. Wzrasta ona ponownie przed rozpoczęciem nauki w szkole i jest na ogół połączona z poznawaniem liter. W początkowym okresie nauki rodzice rzadziej czytają dzieciom na głos, ponieważ są przekonani, że zaprzestanie głośnego czytania skłoni dziecko do samodzielnego sięgania po książkę i przyczyni się do szybszego opanowania umiejętności czytania przez dziecko.

Głośne czytanie w domu zanika około dziesiątego roku życia dziecka.

Do większej świadomości rodziców na temat roli głośnego czytania przyczyniła się spopularyzowana przez środki masowego przekazu akcja „Cała Polska czyta dzieciom”.

Do czytania często wykorzystywany bywa okres choroby, czas oczekiwania np.: na wizytę u lekarza. Nie bez znaczenia jest również pora roku, w której odbywa się czytanie.

Większość rodziców nie prowadzi rozmów dotyczących czytanych książek. Jeśli są one prowadzone to które najczęściej dotyczą wyjaśnienia nieznanych, niezrozumiałych pojęć i przeważnie rozpoczynane są z inicjatywy dziecka.

Przedszkole jest także miejscem, w którym odbywają się początkowe kontakty dziecka z książką. Przebiegają one jednak inaczej niż ma to miejsce w domu rodzinnym dziecka. Główna przyczyna to sytuacja społeczna, w jakiej znajduje się dziecko. W domu maluch znajdował się w centrum uwagi. Przychodząc do przedszkola jest jednym z wielu wychowanków w grupie, w centrum zaś znajduje się wychowawczyni otoczona przez wiele dzieci.

W domu książki są własnością dziecka, które ma do niej dość swobodny dostęp.

W przedszkolu książki nie należą do dzieci, a ponadto nie mogą one korzystać z nich tak swobodnie jak w domu. Wychowankowie powinni dostosować się do określonych reguł korzystania z książek, oglądać lub czytać je w określonym miejscu, o określonej porze   i użytkować zgodnie z funkcją, nie niszczyć ich.

Podczas czytania książka na ogół znajduje się w rękach nauczycielki, co ogranicza stały kontakt wzrokowy i dotykowy znacznej części grupy. Wychowanek jest jednym z wielu odbiorców czytanej lektury, co ma dwojakie znaczenie. Z jednej strony w grupie słuchających łatwiej jest skupić się na lekturze, z drugiej zaś różne reakcje dzieci na czytany tekst oraz obecność tak dużej grupy słuchaczy zakłóca zdolność koncentracji uwagi, intensywność odbioru. Dla części dzieci bardziej atrakcyjne niż lektura okazuje się np.: możliwość kontaktu z rówieśnikami.

Czytanie w przedszkolu nie przebiega w sposób swobodny, tak jak ma to miejsce w domu. Dziecko musi podporządkować się wymogom panującym w grupie, nie może dowolnie komentować tekstu, wybierać książek do czytania. Na ogół nie może liczyć na przerwanie mało interesującej lektury, a także ma ograniczone możliwości przedłużenia czytania na żądanie.

W przedszkolu prowadzone są różnorodne formy pracy z lekturą tj. recytacja, teatrzyki, opowiadanie, inscenizowanie itp.

Kontakt z tekstem literackim w przedszkolu podporządkowany jest określonym zadaniom wychowawczym zawartym w programie wychowania w przedszkolu.

Program wychowawczo dydaktyczny zawiera następujące formy pracy z książką:

  • nauka wierszy, piosenek, tekstów organizujących ruch dziecka;
  • zabawy inscenizacyjne w oparciu o tekst literacki;
  • teatrzyki kukiełkowe, pacynki, supełki;
  • zajęcia plastyczne oparte na tekstach literackich np.: malowanie farbami, rysowanie, lepienie z plasteliny, wydzieranie, wycinanie itp.;
  • poznawanie świata przyrody ożywionej i nieożywionej połączone z zabawą następczą
    w oparciu o utwory literackie;
  • wykorzystanie utworów literackich do zapoznania dzieci ze zjawiskami społecznymi związanymi z rodziną, ojczyzną, pracą, połączone z zabawą następczą;
  • wykorzystywanie literatury do wdrażania nawyków higienicznych, umiejętności samoobsługowych i form grzecznościowych.

Czytanie książki w przedszkolu służy zwykle jakiemuś założonemu celowi, jest punktem wyjścia da jakiegoś przedsięwzięcia wychowawczego.

Podstawową, najstarszą i bardzo popularną funkcją tekstu literackiego w przedszkolu jest organizowanie zbiorowego ruchu.

„Tekst literacki wykorzystywany jest, więc w przedszkolu inaczej niż w domu rodzinnym. Stanowi on swojego rodzaju impuls do czynu, pełniąc rolę przybranego w kształt literacki polecenia wychowawcy lub też stwarzając atmosferę aprobaty wokół tego polecenia „.

Jest to sytuacja odmienna niż w domu rodzinnym gdzie rodzice czytają dziecku głównie dlatego, by sprawić mu przyjemność.

Rodzice na ogół nie zajmują się interpretacją tekstu literackiego i domowy kontakt dziecka z książką zazwyczaj nie ma na celu modelowania działań i zachowań dziecka. W przedszkolu zaś tekst jest analizowany i zwykle jest mniej  miejsca na swobodną, indywidualną interpretacja. Tekst literacki jest punktem wyjścia do działań. Zachowanie bohaterów opowiadań, wierszy, bajek są wzorem do naśladowania dla dzieci.

Dobierając utwory literackie do pracy wychowawczo-dydaktycznej w przedszkolu nauczyciele kierują się możliwością zrozumienia utworu przez wszystkich członków grupy przedszkolnej. Wybierają takie wiersz, baśnie, opowiadania i inne utwory, aby nie wywoływały one u dzieci reakcji lękowych. Chętnie sięgają po utwory umieszczone w wypisach literackich i antologiach przeznaczonych dla przedszkoli. Zależny jest od zgromadzonego w przedszkolu księgozbioru a także od upodobań i gustu nauczycieli.

Dobór repertuaru wyznaczony jest przez zadania określone w programie wychowania przedszkolnego.

Są to przede wszystkim utwory opisujące życie w grupie przedszkolnej, panujące tu zwyczaje, różnorodne, codzienne czynności takie jak jedzenie, czynności higieniczne, zabawy, zajęcia itp.

Inna grupa utworów związana jest z tematyką prowadzonych zajęć oraz połączonych z obchodzeniem różnorodnych świat i uroczystości przedszkolnych np.: Dniem Matki, Dniem Dziecka.

Utwory związane z aktualną porą roku, jej charakterystycznymi cechami i połączonymi z nią zjawiskami przyrody.

Utwory kształtujące poczucie przynależności do grupy społecznej, narodowej.

W pracy przedszkola często wykorzystywane są utwory autorów takich jak: Cz. Janczarski, W. Badalska, H. Łochocka, W. Grodzieńska, H. Bechler,   B. Lewandowska. W repertuarze przedszkolnym bardzo rzadko znajdują się utwory klasyków światowej literatury wieku dziecięcego np.: H. Ch. Andersena, L. Tołstoja, A. Milne. Sporadycznie są także wykorzystywany repertuar polskich klasyków np.: A. Fredry, A. Mickiewicza, B. Leśmiana.

  1. Papuzińska autorka książki pt.: „Inicjacje literackie” zwraca uwagę na to, że przedszkole powinno poszukiwać nowych i inspirujących form pracy z książką. Stwarzać warunki do odróżniania fikcyjnego świata literatury od świata realnego. Umożliwiać indywidualną refleksję nad dziełem, jego własną interpretację, ocenę. Sprzyjać wyrabianiu zainteresowań i gustów czytelniczych. Wreszcie zachęcać dzieci do własnej opinii na temat danego utworu.

[1] J. Papuzińska „Czytanie domowe” str. 33.



Dodaj komentarz